PIĘTRO WYŻEJ

Piętro Wyżej Plakat

Do udziału w Kłodzkiej Grze Terenowej „Piętro wyżej” zapraszamy wszystkich chętnych bez względu na wiek: dzieci pod opieką rodziców, dziadków itp, młodzież i dorosłych. Jedyny warunek to chęć na spacer po Kłodzku bez patrzenia pod nogi. Gracze będą szukać na budynkach i ulicach ważnych dla osiągnięcia celu gry elementów architektonicznych: postaci ludzi, zwierząt i przedmiotów, a następnie zaznaczać znaleziska na mapie. Po obliczeniu punktacji przy pomocy klucza każdy będzie mógł sprawdzić, jak się spisał. Gra jest tak pomyślana, że każdy sam może zdecydować, którędy pójdzie i jak wielu punktów będzie szukał.

Na graczy, którzy wystartują o godzinie 16.00 z Muzeum Ziemi Kłodzkiej, będziemy czekać w Pizzerii Jedyna-Czeska od godziny 17.17. Tam wszyscy mogą odpocząć, popijając kofolę, a pełnoletni czeskie piwo. Wszyscy gracze otrzymają pamiątkowy certyfikat, a także różne inne niespodzianki – niektóre na starcie, a niektóre na mecie gry.
1. Akcesoria budowlane
Elementem dekoracyjnym nad drugą kondygnacją wzniesionej w końcu XIX w. kamienicy na rogu ulic Bohaterów Getta i Hołdu Pruskiego są cyrkiel i węgielnica (ekier) wpisane w koło . Węgielnica to przyrząd używany w geodezji i w murarstwie. Służy do wytyczania kątów. Zarówno cyrkiel jak i węgielnica to także symbole masońskie: cyrkiel oznacza siły aktywne, a węgielnica pasywne. Cyrkiel to symbol mądrości, wiedzy, rozumu, twórczych i aktywnych sił Boga i człowieka. Okrąg łączący nieskończoność i punkt symbolizuje absolut. Węgielnica symbolizuje równowagę i szczerość oraz życie człowieka przeżyte we właściwy – to znaczy regularny sposób. Jest także znakiem mistrza zasiadającego po wschodniej stronie loży i nadzorującego jej pracę.

Biały Koń 2. Biały Koń
Płaskorzeźba nad drugą kondygnacją kamienicy przy ul. Braci Gierymskich 12. Budynek powstał w II połowie XVIII w., został przebudowany w 1912. Zdanie „Biały koń nie jest koniem” to słynny sofizmat chińskiego filozofa Gongsuna Longa (325-250 p.n.e.).

Chłopek z workiem Chłopek z workiem 3. Chłopek z workiem
Znajduje się na pręgierzu na kłodzkim rynku. Pręgierze, jako miejsca wykonywania zasądzonych kar, bardzo często były ozdabiane dodatkowymi symbolami. Kłodzki pręgierz, w obecnej formie, został postawiony w tym miejscu w roku 2011 jako element scenografii przedsięwzięcia religijno-społecznego pod kierunkiem o. Antoniego Dudka ofm. Na szczycie ma figurę mężczyzny niosącego na plecach worek. Tradycja podaje, że przedstawia ona złodzieja przyłapanego na kradzieży zboża, a następnie skazanego na dotkliwą, długotrwałą karę przy pręgierzu. Pręgierz został wykonany z piaskowca radkowskiego przez kamieniarzy, Danutę i Krzysztofa Koconiów, według projektu architektów: Johanna Kościukiewicza i Nikolaya Delinescheva. Figurę wykonał artysta rzeźbiarz, prof. Marian Molenda. Wcześniejsze pręgierze stojące na kłodzkim rynku nie zachowały się.

Dobry Pasterz Dobry Pasterz 4. Dobry Pasterz
Na fasadzie kaplicy pw. św. Marii Magdaleny przy ul. Łukasińskiego, na wysokości drugiego piętra, stoi figura Dobrego Pasterza. Rzeźba, naturalnej wielkości, została tutaj umieszczona w końcu XIX wieku, kiedy do budynku szpitala wojskowego dobudowano kaplicę. Postać Jezusa ma wszystkie niezbędne, tytułowe atrybuty, czyli baranka na ramionach, porządną laskę pasterską w prawej ręce i kapelusz na głowie.





Hrabia Henryk Starszy z Podiebradów Hrabia Henryk Starszy z Podiebradów 5. Hrabia Henryk Starszy z Podiebradów i hrabina Urszula
Wykonane z piaskowca dwie rzeźby przedstawiające męską i kobiecą głowę użyte zostały w charakterze wsporników dla pięknej, piaskowcowej wimpergi (czyli gotyckiej dekoracji w formie trójkąta wieńczącego okno), zdobiącej północną ścianę wieży północnej kościoła pw. Wniebowzięcia NMP na placu Kościelnym. Wieża ta, zwana Czarną, powstała pod koniec XV w. dzięki fundacji ówcześnie panującego w Kłodzku hrabiego Henryka (syna króla Jerzego z Podiebradów) oraz jego żony Urszuli. Fakt dokonania tej fundacji, jak również obecność piaskowcowych tarczy herbowych Podiebradów, Hrabina Urszula Hrabina Urszula zdaniem niektórych badaczy, pozwala zidentyfikować owe głowy jako portrety hrabiego Henryka Starszego i hrabianki Urszuli. W historii Kłodzka Henryk i Urszula zapisali się nie tylko kilkoma fundacjami wspomagającymi budowę najznakomitszego kościoła na ziemi kłodzkiej (m.in. ufundowali dzwony), ale przede wszystkim przyczynili się do zdjęcia z Kłodzka interdyktu, nałożonego na miasto przez papieża w ramach kary za wierność mieszkańców wobec husyty, króla Jerzego z Podiebradów. Odstąpienie Henryka od ojcowskiego wyznania zapewniło miastu przychylność Watykanu.



Jeleń Jeleń 6. Jeleń
Figura, zdobiąca od 1772 r. fasadę budynku przy kłodzkim rynku (pl. Chrobrego 5), zainspirowała właścicieli znajdującej się w nim apteki do nazwania jej „Pod jeleniem” (Pod złotym jeleniem). W XIX w. właścicielem apteki był Louis Ambrosius, który dostarczał składniki do słynnego balsamu jerozolimskiego produkowanego przez pustelnika Johannesa Treutlera. Sama struktura budynku pochodzi z XVII wieku, pod nim zachowały się spore fragmenty średniowiecznych piwnic. Sama rzeźba przedstawia majestatyczną postać zwierzęcia, łagodnie obserwującego życie mieszczan.

Kaduceusz 7. Kaduceusz
Płaskorzeźba z piaskowca umieszczona w owalnym medalionie nad narożnym wejściem do sklepu w kamienicy przy ul. Armii Krajowej 13. Stanowi ona fragment barokowego kartusza, dziś niekompletnego, a pierwotnie ujętego w bogatą dekorację kwiatową i zwieńczonego rzeźbą głowy Hermesa, którego atrybutem jest właśnie kaduceusz. Cała dekoracja symbolicznie odnosiła się do greckiego boga Hermesa – patrona kupców (choć nie tylko). Czuwając nad pomyślnością kupców, Hermes wszędzie udawał się z kaduceuszem, czyli leszczynową laską oplecioną przez dwa węże. Zgodnie z mitologią laska ta miała magiczną właściwość uśmierzania kłótni i zjednywania nieprzyjaciół, a podarował ją Hermesowi jego brat Apollo. Niekompletny portal wejścia sklepowego stanowi relikt dekoracji kamienicy z XVII w., która została gruntownie przebudowana w latach 70. XX w.

Kapelusz 8. Kapelusz
Znajduje się na kamień przy ulicy Traugutta obok postoju taksówek. Jest pomnikiem kolonialnym: zatarty dziś napis na kamieniu głosił „Gedenkt unserer Kolonien”, a kapelusz to tropikalne nakrycie głowy niemieckich wojsk kolonialnych. Pomnik odsłonięto 19 września 1937 r. z inicjatywy miejscowej sekcji Deutscher Kolonialkriegerbund (Niemieckiego Związku Kolonialnego). Często nazywany jest „Kamieniem Napoleona”, a pielęgnowane legendy mówią, że upamiętnia on miejsce, gdzie wiatr strącił z głowy kapelusz Napoleona – który w rzeczywistości nigdy nie był w Kłodzku.

Korowód tańczących postaci Korowód tańczących postaci 9. Korowód tańczących postaci
Ozdobny fryz na wzniesionej w 1910 roku willi nr 1, jednocześnie na placu Chopina i ul. Morcinka, dawniej budynek nosił nazwę Willa Nocon.



Koszula 10. Koszula
Z kamienicy przy ul. Armii Krajowej 24, która w wyniku katastrofy budowlanej zniknęła z pejzażu Kłodzka w latach 70. XX w., zachowała się tylko fasada przyziemia z renesansowym portalem z piaskowca. Ów portal zwieńczony jest tarczką z płasko opracowanym wizerunkiem koszuli (kaftana), ponad którą widoczna jest ryta data 1559. Być może motyw koszuli odnosi się do działającego w kamienicy ok. połowy XVI w. warsztatu sukienniczego lub tkackiego.

Kot Kot 11. Kot
Marmurowa rzeźba przedstawiająca leżącego na księdze kota, umieszczona na murze liceum przy ul. Wojska Polskiego. Jej autorem jest Ryszard Sikorski. Powstała w 2009 roku z inicjatywy Kłodzkiego Towarzystwa Oświatowego jako jeden z punktów kociej ścieżki – umożliwiającej Kot Kot zwiedzanie miasta tropem kocich bohaterów bajek autorstwa Łady Ponikowskiej i Marty Zilbert „Tajemnica Glacelli” i „Czary Glacelli.



Lew 12. Lew
Wypukłorzeźba nad portalem kamienicy przy ul. Braci Gierymskich 14. Budynek pochodzi z XVIII wieku, został przebudowany na przełomie XIX i XX w. Rzeźba ma charakter realistyczny, a lew nie ma, jak ten z herbu Kłodzka, dwóch ogonów.



Murzynek Murzynek 13. Murzynek
Figura, naturalnej wielkości, zdobiąca fasadę pięknej, secesyjnej kamienicy w południowo-zachodniej pierzei kłodzkiego rynku (pl. Chrobrego 13). Jej początki jako elementu architektonicznego sięgają osiemnastego wieku. Kolejni właściciele budynku, mimo przebudów, umieszczali ją w tym samym miejscu. Naturalnym uzupełnieniem postaci jest głowa - także ciemnoskórego - znajdująca się na trzecim piętrze. Wielowiekowa tradycja i praktyka mieszkańców aptekę w kamienicy określa mianem „Pod Murzynkiem”. Od 1887 do 1945 r. właścicielami apteki byli Johannes Schittny, a następnie jego potomkowie. W 1892 r. Schittny otrzymał koncesji na produkcję Balsamu Jerozolimskiego, a w 1910 r. zlecił przebudowę apteki i kamienicy stylu secesyjnym.

Niedźwiedź Niedźwiedź 14. Niedźwiedź
Ta piękna płaskorzeźba na kamienicy przy rynku (pl. Chrobrego 9) to pozostałość po znajdującym się tutaj przed laty hotelu „Pod Czarnym Niedźwiedziem” (Zum Schwarzer Bär). Zresztą w tym budynku znajdował się wcześniej (wiek XVIII) tak zwany dom zajezdny. Uwagę widza zwraca uwagę dynamiczna, a jednocześnie przyjazna pozycja, jaką przyjął miś.

Nożyce 15. Nożyce
Przy ul. Armii Krajowej 26 stoi parter fasady budynku z zamurowanym wejściem – pozostałość po kamienicy, która zniknęła wskutek katastrofy budowlanej na przełomie lat 70. i 80. XX w. Piaskowcowy, wczesnobarokowy portal dekorowany jest w kluczu tarczką z motywem nożyc, datą 1611 oraz inicjałami M. K. wykonanymi w reliefie płaskim. Prawdopodobnie na początku XVII w. kamienica należała do krawca lub sukiennika cechowego o inicjałach M. K.

Panny z tympanonu 16. Panny z tympanonu
Wieńczą budynek poczty głównej – dawnej Kaiserliche Hauptpost przy pl. Jagiełły, który został wzniesiony w latach 1877-1879, a następnie na początku XX w. rozbudowany na planie łuku. Umieszczone nad wejściem postaci kobiece personifikują pocztę i transport (stąd koło i wiosło). Pomiędzy nimi znajduje tarcza herbowa, obecnie z orłem białym. Rzeźby zostały odlane ze stopu cyny. Ich autorem jest Carl Dorn (1831-1919) – rzeźbiarz niemiecki, wykształcony w akademii w Berlinie, uczestniczył w kilku znaczących wystawach, m.in. Wielkiej Berlińskiej Wystawie Sztuki.

Pomnik PZU 17. Pomnik PZU
To już trzecie wcielenie monumentu na skwerze przy ul. Daszyńskiego. W 1902 r. ówcześni niemieccy mieszkańcy Kłodzka wznieśli tu pomnik Friedricha Wilhelma von Götzena. Był on gubernatorem Śląska, pruskim generałem dywizji odznaczonym w 1810 roku Orderem Czerwonego Orła III klasy. Kłodzki pomnik był wyrazem wdzięczności Kłodzczan za obronę miasta podczas wojen napoleońskich.
W 1949 r., z inicjatywy Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, pomnik hrabiego von Götzena, po obstawieniu szynami i zalaniu betonem, został przerobiony na pomnik przyjaźni polsko-radzieckiej i symbol wdzięczności dla Armii Czerwonej, która zdobyła miasto w 1945 r. Pomnik wieńczyła pięcioramienna gwiazda.
Po 1989 r. gwiazda została usunięta. Następnie pomnik zamieniono na kolumnę reklamową.
Autorem adaptacji, która polegała na obłożeniu całego pomnika lekkim transparentnym szkłem refleksyjnym, jest Tomasz Urbanowicz, wrocławski architekt i artysta tworzący kompozycje ze szkła.

Rak 18. Rak
Płaskorzeźba nad wejściem do sklepu w kamienicy przy ul. Matejki 5. Budynek pochodzący z poł. XVIII w. został przebudowany na początku XX w. Oprócz nazwy „Pod rakiem”, można się spotkać z nazwą „Dom pod homarem”. Przed II wojną światową mieścił się tu Gasthaus Roter Krebs czyli Zajazd Czerwony Rak. Obecnie od wielu lat znajduje się tu sklep z artykułami metalowymi „Śrubowkręt”.

Róg obfitości Róg obfitości 19. Róg obfitości (rogi obfitości)
W ciągu budynków koszarowych i mieszkalnych przy ul. Łukasińskiego 26-32 znajdowały się również liczne magazyny jako zaplecze do gromadzenia żywności dla załogi twierdzy. Wybudowano je w latach 1748-1751. Żeby praktycznie oznaczyć, które to budynki, umieszczono na fasadzie spichlerza symboliczne rogi obfitości jako prosty przekaz - tutaj nie zabraknie pożywienia. Oprócz rogów znajdują się tutaj także inicjały króla Prus, Fryderyka II Wielkiego.

Rycerz Rycerz 20. Rycerz
Na rogu kamienicy przy ul. Armii Krajowej i Spadzistej stoi kolumna toskańska, zwieńczona figurą rycerza w rzymskiej zbroi depczącego po lwie i trzymającego chorągiew oraz tarczę z wizerunkiem dwugłowego orła. Zgodnie z najbardziej popularną informacją, ma przedstawiać św. Wacława, patrona Czech. Jedna z interpretacji symboliki tej rzeźby wiąże jej powstanie z wydarzeniami na europejskiej arenie politycznej w 1620 r., kiedy to cesarstwo austriackie pod panowaniem Habsburgów ostatecznie poddało swojemu panowaniu Czechy, gasząc bunt praski po bitwie pod Białą Górą. Symboliczne pokonanie Czechów miałoby zostać przedstawione poprzez wymowną pozę rycerza, który dzierżąc tarczę z godłem Habsburgów, zwycięską stopą stąpa po czeskim lwie herbowym.

Śmierć Śmierć 21. Śmierć
Wykonana z blachy i pomalowana na złoto kostucha, depcząca smoka i wznosząca nad swoją głową kosę, wieńczy dach Kaplicy Zmarłych, dobudowanej do północnej nawy kościoła pw. Wniebowzięcia NMP na palcu Kościelnym. Kaplica ta powstała z fundacji hrabiego Montaniego w ostatniej ćwierci XVII w. jako kaplica grobowa dla jego rodziny. Okoliczności powstania kaplicy, jak również wykorzystanie w jej dekoracji symboli przypisanych śmierci – takich jak piszczele, czaszki, szkielety, kosy i łopaty – stanowią zapis historii Kłodzka po epidemii dżumy, jaka nawiedziła ziemię kłodzką w 1680 r. Leniwie obracająca się kostucha nad dachem kaplicy przypomina dewizę „Memento mori”.

Św. Florian 22. Św. Florian
Rzeźba z lat 20 XX w. na pochodzącej z przełomu XIX i XX w. kamienicy przy pl. Jagiełły 5 i 6. Mieściły się tutaj do 1945 r. biura Kłodzkiego Wzajemnego Towarzystwa Pożarniczego (Glatzer Feuer-Sozietät auf Gegenseitigkeit) – oferującego ubezpieczenia na wypadek pożaru, najpierw wyłącznie zabudowań, a następnie także ruchomości. Towarzystwo powstało w 1849 r., początkowo nosiło nazwę Towarzystwo Pożarnicze Obszarów Wiejskich Kłodzka, działało na obszarze hrabstwa kłodzkiego i okolic.





Św. Jakub Św. Jakub 23. Św. Jakub
Niewielka rzeźba wykonana z piaskowca znajduje się w wysoko umieszczonej wnęce w zewnętrznej ścianie kaplicy św. Jakuba kościoła pw. Wniebowzięcia NMP na placu Kościelnym. Kaplica została dobudowana do południowej nawy w 1501 r. i przeznaczona dla Bractwa Jakobitów. Figura przedstawia patrona kaplicy – apostoła Jakuba Mniejszego, w stroju pielgrzyma, z trzosem przy pasie, wspartego o pielgrzymi kij. Kapelusz apostoła zdobi muszla przegrzebka, zwana od imienia apostoła muszlą św. Jakuba. Datowana na początek XVI w. rzeźba prawdopodobnie wykonana została przez lokalny warsztat rzeźbiarski. Intrygujący jest gest św. Jakuba, który unosi palec wskazujący prawej ręki jakby ku przestrodze. Może św. Jakub udziela cennej wskazówki tym, którzy wybierają się w długą i mozolną drogę do Santiago de Compostela...

Św. Krzysztof 24. Św. Krzysztof
Rzeźba z piaskowca w niszy kościoła pw. Matki Bożej Różańcowej (oo. franciszkanów) od strony ul. Grottgera. Sygnowana przez Franza Wagnera, rzeźbiarza kłodzkiego w roku 1930. Według legendy, silny i olbrzymiego wzrostu św. Krzysztof chcąc służyć największemu królowi na świecie, Chrystusowi, najlepiej jak potrafi, za radą pustelnika przeprawiał podróżnych przez rzekę. Pewnego dnia o przeniesienie na drugi brzeg poprosił mały chłopiec. Przeprawa okazała się nadzwyczaj trudna, a dziecko ciążyło św. Krzysztofa tak, że z ledwością dotarł na ląd. Gdy powiedział do chłopca, że czuje się, jakby dźwigał na barkach cały świat, ten odpowiedział: „Nie dziw się, Krzysztofie, bo niosłeś na swych ramionach nie tylko cały świat, ale i tego, który świat stworzył. Ja jestem twoim królem, Chrystusem, któremu tutaj służysz.

Trąbka 25. Trąbka
Znajduje się na budynku domu kultury przy placu Jagiełły 1. Dawniej mieścił się tutaj luksusowy Hotel Kaiserhof, wybudowany w XIX w. Było to miejsce ważnych dla życia miasta imprez kulturalnych, bali, uroczystości, spotkań licznych towarzystw. Trąbka oznaczała zapewne, że w hotelu działała poczta hotelowa. Trąbka od dawna jest symbolem poczty, ponieważ była używana przez dostarczycieli przesyłek już od XVI wieku. Użycie trąbki upowszechniła włoska rodzina von Taxis. Trąbka pełniła różnorakie funkcje. Pocztylion informował dzięki niej o swoim przybyciu, dzięki czemu jego zmiennik był wcześniej gotowy do drogi. Służyła do odstraszania dzikich zwierząt i pozwalała odnaleźć drogę, bo na jej dźwięk odzywały się psy.

Wiewiórki i kuny Wiewiórki i kuny 26. Wiewiórki i kuny
Znajdują się na jednym z ozdobnych portali budynku szkoły przy ul. Zawiszy Czarnego. Gmach powstał w miejscu wyburzonych w roku 1910 pruskich koszar. Autorem projektu był architekt R. Restle. Szkołę oddano do użytku na początku 1915 r. Nosiła imię ówczesnego burmistrza Kłodzka, Franza Ludwiga. Składała się na nią Katolicka Szkoła Powszechna oraz Miejska Szkoła Średnia dla Chłopców, a od 1939 r. także Miejska Szkoła Średnia dla Dziewcząt.
Po II wojnie światowej 1 września 1945 r. otwarto tu pierwszą w Kłodzku polską podstawówkę. Szkoła w 1955 r. otrzymała imię Adama Mickiewicza. W 1999 r. w szkole rozpoczęło działalność gimnazjum, a szkoła podstawowa przestała istnieć w 2004 r.

Wilk Wilk 27. Wilk
Płaskorzeźba nad portalem kamienicy „Pod Wilkiem” przy ul. Grottgera nr 5. Budynek powstał w XVII w., poważnie przebudowany został na początku XX w. Mieścił się w nim zajazd - „Gasthof zur Wolfschlucht”, po 1945 r. restauracja „Delfin”, a następnie od 1973 r. do powodzi w 1997 r. karczma „Wilcza jama”. Płaskorzeźba przedstawiająca wilka powstała w 1928 r. Jej autorem jest kłodzki rzeźbiarz Franz Wagner (1887-1947).
Jasnowidz Filip Fediuk zwany Filipkiem, mieszkaniec Starego Waliszowa, miał przepowiedzieć w 1975 r., że kiedy zbiegną się trzy siódemki, kłodzki wilk napije się wody. Podczas wielkiej powodzi która nadeszła w nocy z 7 na 8 lipca w 1997 r. wilk z płaskorzeźby przy ul. Grottgera 5 znalazł się pod wodą.

Winogrona 28. Winogrona
Płaskorzeźbiony motyw kiści winogron opatrzony datą 1673 stanowi dekorację zwornika wcześniejszego, renesansowego portalu, będącego pozostałością po kamienicy przy Armii Krajowej (rozebranej po 1959 r.); obecnie portal stanowi wejście od Armii Krajowej do sklepu urządzonego na parterze współczesnego bloku przy ul. Muzealnej 11. Niekompletnie zachowany portal utrudnia interpretację symbolu winogron, co tym bardziej intryguje osoby zorientowane w historii Kłodzka, w którym królowało powszechnie warzone piwo.

Zegar słoneczny 29. Zegar słoneczny (słonecznik)
Znajduje się na ścianie kościoła pw. Wniebowzięcia NMP na placu Kościelnym. Wprawne oko wypatrzy go na południowym licu przypory, która od południa wspiera południową (czyli Białą) wieżę kościoła. Wertykalny zegar słoneczny znajduje się dość wysoko, pod jednym z gzymsów, a jego tarczę stanowi po prostu lico kamiennego bloku, na którym umieszczono arabskie cyfry godzin oraz gnomon, czyli pręt rzucający cień na tarczę. Ekspozycja zegara słonecznego na południe zapewniała mu najbardziej optymalne nasłonecznienie, przekładające się na dokładność wskazań czasu. Usytuowanie kłodzkiego słonecznika na przyporze wieży z dzwonami wskazuje jednak na jego podstawową funkcję, a pośrednio sugeruje także przybliżony czas powstania. Zważywszy bowiem na rolę zegara słonecznego jako kontrolera dla dokładności wskazań pierwszych mechanicznych zegarów wieżowych, można wnioskować, iż zegar na ścianie ówczesnego kościoła joannitów służył zakonnikom dzwoniącym na nabożeństwa. A zatem służył im mniej więcej od końca XV w., kiedy hrabia Henryk Starszy z żoną ufundowali dzwony dla kościoła.
Kiedy mowa o wertykalnych zegarach słonecznych, warto pamiętać o dwóch szczegółach:
- kąt nachylenia gnomonu względem pionowej tarczy odpowiada szerokości geograficznej, na jakiej ulokowany jest zegar, a nasada gnomonu wskazuje Gwiazdę Polarną, czyli północny biegun nieba;
- gnomon wskazuje czas od godziny 6 rano do 6 wieczór, a jego cień obiega pierścień godzinowy w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara.

foto: Artur Bednarski